Czy fobia szkolna minie sama? Ekspert radzi, jak pomóc dziecku

Fobia szkolna to poważne zaburzenie lękowe, które dotyka wiele dzieci i ich rodziny. Ten artykuł ma na celu dostarczenie rzetelnych informacji, rozwianie wątpliwości oraz wskazanie konkretnych kroków, które rodzice mogą podjąć, aby pomóc swojemu dziecku wrócić do zdrowia i szkoły.

Fobia szkolna: Czy to minie samo? Nadzieja i plan działania dla rodziców

Jako ekspertka w dziedzinie zdrowia psychicznego dzieci, muszę jasno powiedzieć: fobia szkolna bardzo rzadko ustępuje samoistnie. To nie jest stan, który po prostu "przejdzie z wiekiem" lub "minie, gdy dziecko dorośnie". Wręcz przeciwnie, z moich obserwacji i doświadczeń wynika, że nieleczona fobia ma tendencję do nasilania się i pogłębiania problemu. Wiem, że to trudna wiadomość dla zaniepokojonych rodziców, ale jest w niej także nadzieja. Interwencja i podjęcie działań dają realną szansę na powrót dziecka do normalnego funkcjonowania, do radości z nauki i kontaktów z rówieśnikami. W tym artykule dostarczę Państwu konkretnych rozwiązań i wskazówek, jak wspierać swoje dziecko na tej drodze.

Dlaczego czekanie, aż "samo przejdzie", to największe ryzyko?

Wielu rodziców, z troski lub braku wiedzy, może mieć nadzieję, że problem zniknie sam. Niestety, czekanie, aż fobia szkolna "sama przejdzie", jest jednym z największych błędów, jakie możemy popełnić. Nieleczona fobia może prowadzić do przewlekłej absencji w szkole, co ma katastrofalne skutki dla edukacji i rozwoju społecznego dziecka. Co więcej, tłumienie lęku i unikanie konfrontacji z nim może skutkować jego "wyparciem", a następnie powrotem w przyszłości, często z jeszcze większą siłą. W dorosłości fobia szkolna może przerodzić się w fobię pracy, depresję lub inne zaburzenia lękowe, znacząco utrudniając funkcjonowanie w życiu zawodowym i społecznym. To inwestycja w przyszłość dziecka, której nie można odkładać.

Jak odróżnić fobię szkolną od zwykłej niechęci do szkoły?

Zrozumienie różnicy między zwykłą niechęcią do szkoły a fobią szkolną jest kluczowe. Pamiętajmy, że fobia szkolna, zwana również skolionofobią, to poważne zaburzenie lękowe, a nie zwykłe lenistwo czy kaprys. Każde dziecko od czasu do czasu może narzekać na szkołę, ale w przypadku fobii mamy do czynienia z irracjonalnym, uporczywym lękiem, który paraliżuje dziecko. Szacuje się, że dotyka ona od 1% do 5% dzieci w wieku szkolnym. Różnica leży w nasileniu i charakterze objawów fobia manifestuje się silnym cierpieniem i konkretnymi symptomami, które wykraczają poza zwykłe marudzenie.

Sygnały alarmowe, których nie wolno ignorować: Objawy fizyczne i emocjonalne

Fobia szkolna często manifestuje się w sposób fizyczny, co może być mylące dla rodziców i lekarzy. Dzieci zgłaszają bóle brzucha, głowy, nudności, a nawet wymioty czy gorączkę. Kluczowe jest to, że te objawy pojawiają się zazwyczaj przed wyjściem do szkoły i w dni szkolne, a ustępują w weekendy lub podczas ferii. To nie jest symulacja, to realne cierpienie psychosomatyczne. Oprócz objawów fizycznych, obserwujemy również silne objawy emocjonalne: napady paniki, płacz, drażliwość, a także apatię i wycofanie. Dziecko może być spięte, niespokojne, mieć trudności z koncentracją i snem. Te sygnały to wołanie o pomoc i nie wolno ich ignorować.

Ból brzucha w niedzielę wieczorem klasyczny objaw, który mówi wszystko

Pozwólcie, że skupię się na jednym z najbardziej klasycznych i wymownych objawów fobii szkolnej bólu brzucha. Ileż to razy słyszałam od rodziców: "W niedzielę wieczorem zaczyna się ból brzucha, a rano jest już tak źle, że nie może iść do szkoły". To nie jest przypadek. Ta regularność, pojawianie się objawów psychosomatycznych w określonych momentach niedziela wieczorem, poniedziałek rano, przed wyjściem do szkoły i ich ustępowanie w dni wolne, jest silnym wskaźnikiem lęku. Dziecko nie symuluje. Jego ciało reaguje na ogromny stres i lęk związany z perspektywą pójścia do szkoły. Zrozumienie tego mechanizmu jest pierwszym krokiem do właściwej diagnozy i pomocy.

Kiedy "nie chce mi się iść do szkoły" to wołanie o pomoc?

Oprócz objawów fizycznych i emocjonalnych, fobia szkolna przejawia się także w konkretnych zachowaniach. Dziecko może unikać rozmów na temat szkoły, udawać chorobę, a w skrajnych przypadkach nawet uciekać z lekcji czy wagarować. Często obserwujemy również izolację od rówieśników, spadek nastroju i pogorszenie wyników w nauce. Te zachowania nie są wyrazem lenistwa czy buntu, ale głębokiego lęku. "Nie chce mi się iść do szkoły" w ustach dziecka z fobią to tak naprawdę "Boję się iść do szkoły i potrzebuję twojej pomocy, bo sam sobie z tym nie radzę". Musimy nauczyć się odczytywać te sygnały jako wołanie o wsparcie.

Skąd bierze się lęk? Główne przyczyny fobii szkolnej

Fobia szkolna rzadko ma jedną, prostą przyczynę. Zazwyczaj jest to złożona mozaika czynników, które nakładają się na siebie, tworząc spiralę lęku. Zrozumienie tych przyczyn jest kluczowe dla skutecznej terapii, ponieważ pozwala nam adresować konkretne źródła problemu. Przyczyny te mogą być związane zarówno ze środowiskiem szkolnym, relacjami rówieśniczymi, jak i sytuacją w domu czy indywidualnymi predyspozycjami dziecka. Przyjrzyjmy się im bliżej.

Presja ocen i perfekcjonizm: Gdy szkoła staje się źródłem stresu

W dzisiejszych czasach, gdy system edukacji często stawia na rywalizację i wyniki, nadmierna presja na oceny i perfekcjonizm staje się dla wielu dzieci ogromnym źródłem stresu. Dzieci, które boją się porażki, które czują, że muszą być najlepsze, mogą rozwijać lęk przed szkołą. Strach przed złymi ocenami, przed negatywną opinią nauczycieli czy rozczarowaniem rodziców, może być paraliżujący. Wysoka wrażliwość i niska samoocena w połączeniu z perfekcjonizmem tworzą mieszankę, która sprawia, że szkoła zamiast być miejscem rozwoju, staje się areną ciągłego lęku i napięcia.

Relacje z rówieśnikami: Rola przemocy i wykluczenia w rozwoju fobii

Środowisko rówieśnicze ma ogromny wpływ na samopoczucie dziecka w szkole. Niestety, przemoc rówieśnicza (bullying), cyberprzemoc czy wykluczenie społeczne to czynniki, które mogą dramatycznie przyczynić się do rozwoju fobii szkolnej. Dziecko, które jest dręczone, wyśmiewane lub ignorowane przez kolegów, czuje się bezbronne i zagrożone. Szkoła staje się dla niego miejscem, gdzie doświadcza bólu i upokorzenia, a lęk przed kolejnym dniem w szkole staje się tak silny, że uniemożliwia normalne funkcjonowanie. W takich sytuacjach kluczowe jest szybkie działanie i zapewnienie dziecku bezpieczeństwa.

Sytuacja w domu a lęk przed szkołą: Jak problemy rodzinne wpływają na dziecko?

Nie możemy zapominać o wpływie środowiska domowego na rozwój fobii szkolnej. U młodszych dzieci często obserwujemy lęk separacyjny, czyli obawę przed rozstaniem z rodzicami. Konflikty w rodzinie, rozwód, choroba bliskiej osoby, a nawet traumatyczne wydarzenia domowe, mogą sprawić, że dziecko czuje się bezpieczniej w domu i unika szkoły. Czasem to właśnie w domu dziecko szuka ucieczki od problemów, a szkoła staje się symbolem trudności, z którymi nie potrafi sobie poradzić. Indywidualne predyspozycje, takie jak wysoka wrażliwość, również odgrywają tu rolę.

Konsekwencje nieleczonej fobii: Jaka jest cena bezczynności?

Zaniechanie leczenia fobii szkolnej to bardzo wysoka cena, którą płaci zarówno dziecko, jak i cała rodzina. Konsekwencje są poważne i długofalowe, wpływając na każdy aspekt życia młodego człowieka. Nie chodzi tylko o bieżące problemy z nauką, ale o kształtowanie przyszłości, o to, jakim dorosłym stanie się to dziecko. Musimy mieć świadomość tych zagrożeń, aby z pełną odpowiedzialnością podjąć decyzję o interwencji.

Od fobii szkolnej do lęku przed pracą: Długofalowy wpływ na przyszłość

Jedną z najbardziej niepokojących długofalowych konsekwencji nieleczonej fobii szkolnej jest jej potencjalne przerodzenie się w fobię pracy. Dziecko, które przez lata unikało szkoły z powodu lęku, może mieć ogromne trudności z adaptacją do wymagań rynku pracy. Brak wykształcenia, trudności w nawiązywaniu relacji w zespole, niska samoocena i chroniczny lęk przed oceną mogą uniemożliwić mu zdobycie stabilnego zatrudnienia i prawidłowe funkcjonowanie w dorosłym życiu. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do tzw. "inwalidztwa społecznego", gdzie osoba jest wykluczona z aktywnego życia zawodowego i społecznego.

Izolacja, depresja, niska samoocena: Jak fobia wpływa na zdrowie psychiczne?

Nieleczona fobia szkolna ma dewastujący wpływ na zdrowie psychiczne dziecka. Oto kluczowe konsekwencje, które obserwuję w swojej praktyce:

• Pogłębiająca się izolacja społeczna: Dziecko traci kontakt z rówieśnikami, co prowadzi do samotności i poczucia odrzucenia.
• Trudności w nawiązywaniu relacji: Brak doświadczeń społecznych w szkole utrudnia budowanie zdrowych więzi w przyszłości.
• Depresja: Chroniczny lęk, poczucie beznadziejności i brak perspektyw często prowadzą do stanów depresyjnych.
• Niska samoocena: Dziecko czuje się gorsze, niekompetentne, co negatywnie wpływa na jego obraz siebie.
• Ryzyko sięgania po używki: Niektóre nastolatki mogą szukać ukojenia w alkoholu, narkotykach czy innych substancjach psychoaktywnych, aby poradzić sobie z lękiem i samotnością.

To błędne koło, które bez interwencji staje się coraz trudniejsze do przerwania.

Droga do wyleczenia: Krok po kroku przez proces terapeutyczny

Skoro wiemy już, że fobia szkolna rzadko mija sama i jakie są konsekwencje braku działania, przejdźmy do najważniejszego: drogi do wyleczenia. Chcę Państwa zapewnić, że powrót do zdrowia jest możliwy, choć jest to proces, który wymaga zaangażowania, cierpliwości i współpracy wielu osób. To nie jest sprint, ale maraton, jednak każdy kolejny krok przybliża dziecko do odzyskania radości z życia i nauki. Kluczem jest profesjonalna pomoc i konsekwentne działanie.

Pierwszy krok: Gdzie szukać profesjonalnej pomocy (psycholog, psychiatra, pedagog)?

Kiedy zauważymy u dziecka objawy fobii szkolnej, nie zwlekajmy z poszukiwaniem pomocy. Wczesna interwencja znacząco zwiększa szanse na szybkie i skuteczne wyleczenie. Gdzie zatem szukać wsparcia? Przede wszystkim warto skonsultować się z:

• Psychologiem dziecięcym: Specjalista ten przeprowadzi diagnozę, oceni nasilenie lęku i zaproponuje odpowiednią formę psychoterapii.
• Psychiatrą dziecięcym: W przypadkach silnych objawów lękowych, psychiatra może zalecić farmakoterapię, która będzie wsparciem dla psychoterapii.
• Pedagogiem szkolnym/psychologiem szkolnym: To osoby, które mogą pomóc w nawiązaniu współpracy ze szkołą, zrozumieniu sytuacji dziecka w środowisku szkolnym i wdrożeniu wsparcia w placówce.

Nie bójmy się prosić o pomoc to oznaka siły, a nie słabości.

Na czym polega skuteczna terapia? Rola nurtu poznawczo-behawioralnego (CBT)

Podstawą leczenia fobii szkolnej jest psychoterapia. W mojej praktyce, a także zgodnie z najnowszymi badaniami, najskuteczniejszy okazuje się nurt poznawczo-behawioralny (CBT). Terapia CBT pomaga dziecku zidentyfikować i zmienić negatywne wzorce myślenia, które prowadzą do lęku. Uczy ono, jak radzić sobie z trudnymi emocjami i stopniowo oswajać się z sytuacjami, które wywołują lęk (np. poprzez ekspozycję). Oprócz CBT, w zależności od potrzeb, stosuje się również:

• Terapię systemową (rodzinną): Pomaga ona całej rodzinie zrozumieć problem i wspierać dziecko w procesie zdrowienia.
• Trening umiejętności społecznych (TUS): Jeśli przyczyną lęku są problemy w relacjach z rówieśnikami, TUS uczy dziecko, jak budować zdrowe relacje i radzić sobie w sytuacjach społecznych.

Terapia to proces, który wymaga aktywnego udziału dziecka i rodziców.

Czy leki są konieczne? Kiedy wdraża się farmakoterapię?

Pytanie o leki często budzi obawy, co jest zrozumiałe. Warto jednak wiedzieć, że farmakoterapia nie jest podstawą leczenia fobii szkolnej, ale może być jego ważnym uzupełnieniem. Psychiatra dziecięcy może zalecić leki przeciwlękowe lub antydepresyjne w przypadkach, gdy objawy lęku są bardzo nasilone i uniemożliwiają dziecku skorzystanie z psychoterapii. Leki pomagają złagodzić najostrzejsze objawy, stabilizując nastrój i redukując poziom lęku, co pozwala dziecku na aktywne uczestnictwo w terapii. Pamiętajmy, że decyzja o farmakoterapii zawsze powinna być podjęta przez lekarza psychiatrę po dokładnej ocenie stanu dziecka i w ścisłej współpracy z rodzicami.

Ile to potrwa? Realistyczne oczekiwania wobec długości leczenia

Jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę, to: "Ile to potrwa?". Muszę być szczera leczenie jest procesem indywidualnym. Nie ma jednej, uniwersalnej odpowiedzi. Długość terapii zależy od wielu czynników: nasilenia objawów, złożoności przyczyn fobii, wieku dziecka, jego gotowości do współpracy, a także zaangażowania rodziców i szkoły. Może to trwać od kilku miesięcy w łagodniejszych przypadkach, do nawet kilku lat, jeśli problem jest głęboko zakorzeniony lub towarzyszą mu inne zaburzenia. Ważne jest, aby uzbroić się w cierpliwość i pamiętać, że każdy mały sukces jest krokiem do przodu.

Twoja kluczowa rola: Jak mądrze wspierać dziecko w walce z fobią?

Jako rodzice, macie absolutnie kluczową rolę w procesie leczenia fobii szkolnej. Wasze wsparcie, zrozumienie i konsekwencja są fundamentem, na którym buduje się powrót dziecka do zdrowia. Bez Waszego zaangażowania, nawet najlepsza terapia może nie przynieść oczekiwanych rezultatów. To Wy jesteście najbliżej dziecka, to Wy widzicie jego codzienne zmagania i to Wy możecie stworzyć mu bezpieczne środowisko. Ale wspierać trzeba mądrze, unikając pułapek, które mogą pogłębić problem.

Akceptacja i zrozumienie zamiast presji: Fundament powrotu do zdrowia

Najważniejszym elementem wsparcia jest akceptacja i zrozumienie. Dziecko musi czuć, że jego lęk jest traktowany poważnie, a nie bagatelizowany czy wyśmiewany. Absolutnie nie wolno zmuszać dziecka siłą do pójścia do szkoły, ponieważ to tylko pogłębia jego lęk i traumę. Zamiast tego, starajcie się być dla niego bezpieczną przystanią. Powiedzcie mu: "Widzę, że się boisz, jestem tu dla ciebie i razem znajdziemy rozwiązanie". To buduje zaufanie i poczucie bezpieczeństwa, które są fundamentem powrotu do zdrowia. Pamiętajcie, że to nie jest kwestia złej woli dziecka, ale realnego cierpienia.

Jak rozmawiać z dzieckiem, które boi się szkoły?

Rozmowa z dzieckiem cierpiącym na fobię szkolną wymaga szczególnej wrażliwości i empatii. Oto kilka praktycznych wskazówek:

• Słuchaj aktywnie: Pozwól dziecku mówić o swoich obawach bez przerywania i oceniania. Daj mu poczucie, że jego uczucia są ważne.
• Waliduj uczucia: Powiedz: "Rozumiem, że się boisz", "To musi być dla ciebie trudne". Uznanie jego emocji jest kluczowe.
• Unikaj oceniania i krytykowania: Nie mów: "To głupie, że się boisz", "Inne dzieci sobie radzą". Takie słowa tylko pogłębiają poczucie winy i wstydu.
• Oferuj wsparcie, nie rozwiązania na siłę: Zapytaj: "Jak mogę ci pomóc?", "Co mogłoby ci pomóc poczuć się lepiej?". Wspólnie szukajcie rozwiązań.
• Bądź konsekwentny, ale elastyczny: Ustalcie plan działania z terapeutą i trzymajcie się go, ale bądźcie gotowi na drobne modyfikacje w razie potrzeby.
• Podkreślaj, że to nie jego wina: Upewnij dziecko, że fobia to choroba, a nie jego osobista porażka.

Czego absolutnie nie robić? Najczęstsze błędy rodziców

W trosce o dziecko, rodzice często popełniają błędy, które, choć wynikają z dobrych intencji, mogą pogorszyć sytuację. Oto lista rzeczy, których absolutnie należy unikać:

• Bagatelizowanie problemu: Mówienie "To nic takiego", "Wszyscy się boją szkoły" sprawia, że dziecko czuje się niezrozumiane.
• Zmuszanie dziecka do szkoły siłą: To najgorsze, co można zrobić. Zwiększa traumę i lęk.
• Krytykowanie i zawstydzanie: "Jesteś tchórzem", "Co z ciebie wyrośnie?" niszczy poczucie własnej wartości.
• Porównywanie z rówieśnikami: "Zobacz, Kasia chodzi do szkoły i się nie boi" tylko wzmaga poczucie nieadekwatności.
• Ignorowanie objawów: Udawanie, że problemu nie ma, prowadzi do jego pogłębiania się.
• Obwinianie dziecka lub siebie: Szukanie winnego nie pomaga, skupmy się na szukaniu rozwiązań.
• Nadmierna ochrona: Całkowite izolowanie dziecka od szkoły i rówieśników, bez planu powrotu, utrwala unikanie.

Szkoła jako partner w leczeniu: Jak skutecznie współpracować z placówką?

Skuteczne leczenie fobii szkolnej wymaga ścisłej współpracy z placówką edukacyjną. Szkoła nie jest wrogiem, lecz potencjalnym sojusznikiem w walce o zdrowie dziecka. Nauczyciele, pedagog i psycholog szkolny mają ogromny wpływ na środowisko, w którym dziecko spędza znaczną część dnia. Ich zrozumienie, wsparcie i gotowość do adaptacji mogą znacząco przyspieszyć proces powrotu do szkoły. Ważne jest, aby podejść do tej współpracy konstruktywnie i z otwartą komunikacją.

Rozmowa z wychowawcą i pedagogiem: Jak przedstawić problem?

Pierwszym krokiem jest otwarta i szczera rozmowa z wychowawcą klasy, pedagogiem szkolnym oraz psychologiem szkolnym. Przygotujcie się do niej, zbierając informacje od terapeuty dziecka. Przedstawcie problem w sposób konstruktywny i rzeczowy, wyjaśniając, że fobia szkolna to zaburzenie, a nie lenistwo. Podkreślcie, że szukacie wspólnych rozwiązań, a nie winnych. Zaproponujcie konkretne formy wsparcia, np. stopniowe wdrażanie dziecka do szkoły, możliwość opuszczenia lekcji w razie ataku paniki, czy wsparcie ze strony psychologa szkolnego. Pamiętajcie, że edukacja personelu szkolnego na temat fobii jest często niezbędna.

Nauczanie indywidualne: Kiedy jest dobrym rozwiązaniem tymczasowym?

W niektórych, szczególnie trudnych przypadkach, kiedy lęk jest tak silny, że uniemożliwia jakąkolwiek obecność w szkole, konieczne może być wprowadzenie nauczania indywidualnego. Ważne jest, aby traktować je jako rozwiązanie tymczasowe, mające na celu odciążenie dziecka, umożliwienie mu skupienia się na terapii i stopniowe przygotowanie do powrotu do normalnego trybu nauki. Nauczanie indywidualne nie powinno być celem samym w sobie, lecz narzędziem wspierającym proces leczenia. Powinno być ściśle skoordynowane z planem terapeii i mieć jasno określony czas trwania oraz cele, które pozwolą na powrót do szkoły.

Budowanie bezpiecznego środowiska w klasie: Rola nauczycieli i rówieśników

Szkoła może aktywnie pomóc w tworzeniu bezpiecznego i wspierającego środowiska w klasie. Nauczyciele mogą odgrywać kluczową rolę w minimalizowaniu czynników stresogennych, np. poprzez indywidualne podejście do oceniania, umożliwienie dziecku krótkich przerw w razie potrzeby, czy dyskretne monitorowanie jego samopoczucia. Ważne jest również promowanie pozytywnych relacji między rówieśnikami, edukowanie klasy na temat akceptacji i empatii, a także szybkie reagowanie na wszelkie przejawy przemocy czy wykluczenia. Dziecko musi czuć, że w szkole jest bezpieczne i ma wsparcie zarówno dorosłych, jak i kolegów.

Gdy lęk ustępuje: Jak zapobiegać nawrotom i budować odporność psychiczną dziecka?

Powrót dziecka do szkoły i ustąpienie najsilniejszych objawów lęku to ogromny sukces, ale nie koniec pracy. To czas, aby skupić się na zapobieganiu nawrotom i budowaniu trwałej odporności psychicznej dziecka. Proces leczenia fobii szkolnej to nie tylko eliminacja lęku, ale także wzmacnianie zasobów dziecka, które pomogą mu radzić sobie z przyszłymi wyzwaniami. To inwestycja w jego długoterminowy dobrostan.

Wzmacnianie poczucia własnej wartości i umiejętności społecznych po terapii

Po zakończeniu intensywnej fazy terapii, kluczowe jest kontynuowanie działań, które pomogą dziecku zapobiegać nawrotom lęku. Skupcie się na:

• Wzmacnianiu poczucia własnej wartości: Chwalcie dziecko za jego wysiłki, sukcesy (nawet te małe) i odwagę. Pomóżcie mu odkrywać i rozwijać jego mocne strony i pasje.
• Rozwijaniu umiejętności społecznych: Zachęcajcie do nawiązywania i utrzymywania kontaktów z rówieśnikami, uczestnictwa w zajęciach pozalekcyjnych, które sprzyjają integracji.
• Budowaniu zdrowych mechanizmów radzenia sobie ze stresem: Uczcie dziecko technik relaksacyjnych, sposobów wyrażania emocji i rozwiązywania problemów.
• Edukacji na temat emocji: Pomóżcie dziecku nazywać i rozumieć swoje uczucia, aby w przyszłości mogło lepiej reagować na sygnały ostrzegawcze.

To proces, który trwa i wymaga stałej uwagi.

Przeczytaj również: Fasmofobia: Jak oswoić lęk przed duchami i żyć bez strachu?

Stałe wsparcie i uważność: Jak dbać o dobrostan psychiczny dziecka na co dzień?

Nawet po ustąpieniu fobii, stałe wsparcie i uważność ze strony rodziców są niezbędne. Bądźcie czujni na wszelkie sygnały ostrzegawcze, które mogłyby świadczyć o nawrocie lęku zmiany w zachowaniu, nastroju, powrót objawów psychosomatycznych. Regularnie rozmawiajcie z dzieckiem o szkole, o jego samopoczuciu, o relacjach z rówieśnikami. Zapewnijcie mu bezpieczną przestrzeń do wyrażania emocji. Dbanie o dobrostan psychiczny dziecka to proces ciągły, który wymaga zaangażowania i miłości, ale jest to wysiłek, który procentuje zdrowiem i szczęściem Waszego dziecka w przyszłości.