Zaburzenia tożsamości: objawy, trauma, leczenie. Zrozum siebie.

Zaburzenia tożsamości to złożone stany psychiczne, które mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie i poczucie sensu życia. Zrozumienie ich objawów jest pierwszym, kluczowym krokiem do zidentyfikowania problemu i poszukania odpowiedniej pomocy, zarówno dla siebie, jak i dla bliskich. W tym artykule omówię różne typy zaburzeń tożsamości, ich charakterystyczne symptomy oraz wskażę, kiedy należy zwrócić się do specjalisty.

W psychologii tożsamość to spójne i trwałe poczucie siebie, obejmujące nasze wartości, przekonania, cele, wspomnienia i relacje z innymi. To wewnętrzny kompas, który pozwala nam zrozumieć, kim jesteśmy i gdzie przynależymy. Kiedy tożsamość ulega zaburzeniu, ten kompas przestaje działać, a człowiek traci grunt pod nogami. Dysocjacja jest tu kluczowym mechanizmem obronnym to "odłączenie się" od myśli, uczuć, wspomnień czy nawet od własnego ciała. Choć w pewnym stopniu jest to naturalna reakcja na stres, w przypadku zaburzeń tożsamości staje się ona dominującym i destrukcyjnym sposobem radzenia sobie z rzeczywistością.

Pierwsze sygnały zaburzeń tożsamości bywają subtelne i łatwe do przeoczenia. Mogą objawiać się jako nagłe poczucie niepewności co do tego, kim się jest, niczym mgła zasnuwająca naszą samoświadomość. Osoba zaczyna odczuwać dezorientację tożsamościową, kwestionując swoje podstawowe wartości, orientację, cele życiowe czy nawet preferencje. To poczucie wewnętrznego zamieszania, które sprawia, że dotychczasowe fundamenty własnej osoby wydają się chwiejne i niepewne.

Często spotykanymi objawami zaburzeń tożsamości są również depersonalizacja i derealizacja. Depersonalizacja to przerażające uczucie oderwania od własnego ciała, myśli czy emocji, jakbyśmy obserwowali siebie z zewnątrz, niczym aktor w filmie. Z kolei derealizacja to poczucie, że otaczający świat jest nierealny, odległy, jakbyśmy żyli we śnie lub za szybą. Oba te stany mogą być niezwykle niepokojące i sprawiają, że rzeczywistość staje się obca i niezrozumiała.

Najważniejszym i najbardziej charakterystycznym symptomem dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości (DID) jest obecność dwóch lub więcej odrębnych stanów osobowości, często nazywanych "altersami". Każda z tych tożsamości ma swój własny, unikalny wzorzec postrzegania świata, myślenia i odnoszenia się do otoczenia. Mogą różnić się wiekiem, płcią, imieniem, a nawet umiejętnościami czy wspomnieniami. Przełączanie się między nimi jest często nagłe, niekontrolowane i może być wywołane przez stresujące sytuacje lub konkretne bodźce.

W kontekście DID kluczowa jest również amnezja dysocjacyjna. Nie jest to zwykłe zapominanie, lecz powtarzające się, rozległe luki w pamięci. Osoba może nie pamiętać codziennych wydarzeń, ważnych informacji osobistych, a nawet traumatycznych doświadczeń. To tak, jakby fragmenty życia zostały wymazane z pamięci, co prowadzi do ogromnego zamętu i problemów w funkcjonowaniu. Często pacjenci z DID odkrywają, że posiadają przedmioty, których nie pamiętają, że byli w miejscach, których nie znają, lub że ich bliscy opowiadają im o wydarzeniach, w których uczestniczyli, ale o których nie mają żadnych wspomnień.

Charakterystycznym zjawiskiem w DID jest także "przełączanie się" (switching) między tożsamościami. Manifestuje się to nagłymi i często gwałtownymi zmianami w nastroju, zachowaniu, umiejętnościach, a nawet preferencjach. Osoba, która przed chwilą była spokojna i opanowana, nagle staje się impulsywna lub dziecinna. Może to być niezrozumiałe dla otoczenia i prowadzić do poważnych problemów w relacjach interpersonalnych i funkcjonowaniu społecznym. Zmiany te są często poza kontrolą osoby i mogą trwać od kilku minut do wielu godzin.

Zaburzeniom dysocjacyjnym mogą towarzyszyć również objawy fizyczne, które nie mają medycznego podłoża, ale są wyrazem wewnętrznego cierpienia. Mówimy wtedy o objawach psychosomatycznych. Należą do nich:

• Niewyjaśnione bóle głowy: Częste, silne bóle, które nie reagują na standardowe leczenie i których przyczyna nie może być zidentyfikowana medycznie.
• Bóle ciała: Chroniczne bóle w różnych częściach ciała, często migrujące, które również nie mają fizycznego uzasadnienia.
• Drgawki psychogenne: Epizody przypominające napady padaczkowe, ale bez zmian w aktywności elektrycznej mózgu, wywołane czynnikami psychicznymi, a nie neurologicznymi. Mogą być bardzo niepokojące zarówno dla osoby doświadczającej, jak i dla świadków.

Zaburzenie osobowości borderline (BPD) to kolejne schorzenie, w którym zaburzenia tożsamości odgrywają kluczową rolę. Jednym z najbardziej dotkliwych objawów jest chroniczne uczucie pustki. Osoby z BPD często opisują to jako wewnętrzną otchłań, brak sensu i poczucie, że nic ich nie wypełnia. To uczucie jest tak intensywne, że często prowadzi do poszukiwania ekstremalnych doznań lub ryzykownych zachowań, byle tylko poczuć cokolwiek i na chwilę uciec od tej paraliżującej pustki.

U osób z BPD obserwujemy również niestabilny i fragmentaryczny obraz siebie. Tożsamość jest płynna, zmienna, niczym kameleon dostosowujący się do otoczenia. Objawia się to gwałtownymi i dramatycznymi zmianami w postrzeganiu własnej osoby od poczucia bycia wspaniałym i wszechmocnym, po głęboką nienawiść do siebie. Zmiany te dotyczą również celów życiowych, wartości, a nawet kariery zawodowej, co utrudnia budowanie spójnego życia i osiąganie długoterminowych planów.

Niestabilność w relacjach interpersonalnych to kolejny charakterystyczny objaw zaburzonej tożsamości w BPD. Osoby te doświadczają intensywnych, ale jednocześnie burzliwych związków. Często charakteryzują się one skrajną idealizacją partnera na początku znajomości ("jesteś dla mnie wszystkim"), po której następuje gwałtowna dewaluacja ("jesteś najgorszą osobą na świecie"). To ciągłe wahanie między miłością a nienawiścią, które niszczy więzi i prowadzi do poczucia odrzucenia i samotności.

Desperacką próbą radzenia sobie z wewnętrznym chaosem i poczuciem pustki są zachowania impulsywne oraz samookaleczenia. Osoby z BPD często angażują się w ryzykowne działania, które mają na celu dostarczenie intensywnych bodźców, byle tylko poczuć, że żyją. Do takich zachowań należą:

• Nadużywanie substancji psychoaktywnych: Alkohol, narkotyki czy leki są często używane jako sposób na ucieczkę od bólu i pustki.
• Niebezpieczna jazda samochodem: Ryzykowne zachowania za kierownicą, które mogą prowadzić do wypadków.
• Kompulsywne wydawanie pieniędzy: Nieprzemyślane zakupy, które chwilowo przynoszą ulgę, ale długoterminowo prowadzą do problemów finansowych.
• Akty samookaleczeń: Celowe zadawanie sobie bólu (np. cięcie, przypalanie) jako sposób na rozładowanie intensywnych emocji, ukaranie się lub poczucie czegokolwiek, nawet fizycznego bólu.

Główną przyczyną zaburzeń tożsamości, zwłaszcza DID, jest niemal zawsze trauma, szczególnie powtarzające się, przytłaczające doświadczenia z dzieciństwa. Mowa tu o przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej, zaniedbaniu emocjonalnym czy innych formach krzywdzenia, które przekraczają zdolność dziecka do ich przetworzenia. W takich sytuacjach dysocjacja staje się mechanizmem obronnym, pozwalającym "odciąć się" od bolesnych wspomnień i utrzymać pozory normalności. Warto wspomnieć, że zespół stresu pourazowego (PTSD) również znacząco wpływa na poczucie siebie, często prowadząc do fragmentaryzacji tożsamości.

Ważne jest, aby odróżnić zaburzenia tożsamości od psychozy. Choć objawy dysocjacyjne mogą wydawać się dziwne i niezrozumiałe, nie są to urojenia ani halucynacje typowe dla psychozy. Niestety, zdarza się, że objawy dysocjacyjne, takie jak słyszenie wewnętrznych głosów (głosów altersów), bywają mylnie diagnozowane jako schizofrenia lub choroba afektywna dwubiegunowa. Różnica polega na tym, że w zaburzeniach tożsamości osoba ma świadomość, że te "głosy" pochodzą z jej wnętrza, a nie z zewnątrz.

Substancje psychoaktywne mogą znacząco wpływać na postrzeganie własnej osoby i potęgować objawy zaburzeń tożsamości. Alkohol i narkotyki zaburzają procesy myślowe, osłabiają kontrolę impulsów i mogą prowadzić do jeszcze większej fragmentaryzacji poczucia siebie. W kontekście BPD, gdzie impulsywność jest już problemem, użycie substancji może dramatycznie zwiększyć ryzyko samookaleczeń, ryzykownych zachowań i pogłębić chroniczne uczucie pustki. Kiedy zatem objawy zaburzeń tożsamości stają się sygnałem do poszukiwania profesjonalnej pomocy? Odpowiedź jest prosta: zawsze, gdy objawy te znacząco wpływają na codzienne funkcjonowanie, utrudniają budowanie zdrowych relacji, zagrażają bezpieczeństwu osoby lub prowadzą do silnego cierpienia. Niezależnie od tego, czy są to luki w pamięci, poczucie oderwania od rzeczywistości, czy gwałtowne zmiany nastroju, jeśli utrudniają one normalne życie, to znak, że potrzebne jest wsparcie specjalisty.

W Polsce diagnoza zaburzeń tożsamości, a zwłaszcza DID, stanowi nadal wyzwanie. Jest ona rzadziej stawiana niż w krajach anglosaskich, gdzie świadomość i wiedza na temat tych schorzeń są większe. Często objawy dysocjacyjne są mylnie interpretowane i diagnozowane jako inne zaburzenia, takie jak schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia lękowe czy nawet depresja. To podkreśla potrzebę zwiększania świadomości wśród profesjonalistów i pacjentów, aby właściwa diagnoza i leczenie mogły być zapewnione.

Leczenie zaburzeń tożsamości jest procesem długotrwałym i wymaga zaangażowania zarówno pacjenta, jak i terapeuty. Podstawą jest długoterminowa psychoterapia skoncentrowana na traumie. Jej głównym celem jest integracja poszczególnych stanów osobowości w spójną całość, co pozwala osobie odzyskać poczucie kontroli nad własnym życiem i zbudować stabilną tożsamość. To trudna, ale niezwykle wartościowa praca, która daje szansę na znaczną poprawę jakości życia, zmniejszenie cierpienia i odzyskanie wewnętrznego spokoju.