Objawy zaburzeń sensorycznych: Kompleksowy przewodnik dla każdego

Jako Lena Czarnecka, z wieloletnim doświadczeniem w pracy z dziećmi i dorosłymi, wielokrotnie obserwowałam, jak niezrozumiane trudności sensoryczne potrafią wpływać na codzienne funkcjonowanie. Zrozumienie, czym są zaburzenia sensoryczne i jak się objawiają, jest absolutnie kluczowe nie tylko dla rodziców zaniepokojonych zachowaniem swoich pociech, ale także dla dorosłych, którzy być może od lat zmagają się z niewytłumaczalnymi trudnościami, oraz dla specjalistów szukających kompleksowej wiedzy. Ten artykuł ma za zadanie uporządkować i przedstawić w przystępny sposób objawy, które mogą wskazywać na zaburzenia przetwarzania sensorycznego, ułatwiając ich identyfikację i zrozumienie natury problemu.

Zrozumieć zaburzenia sensoryczne kiedy obawy są uzasadnione?

W moich obserwacjach widzę, że objawy zaburzeń sensorycznych manifestują się zazwyczaj na dwa główne sposoby. Pierwszy to nadwrażliwość (hiperreaktywność), czyli zbyt silna, często awersyjna reakcja na bodźce, które dla większości ludzi są neutralne. Dziecko może na przykład unikać przytulania, reagować płaczem na głośne dźwięki, czy odmawiać noszenia ubrań z metkami. To tak, jakby jego zmysły były nastawione na maksymalną czułość, a każdy bodziec był dla nich przesadnie intensywny i nieprzyjemny.

Drugi typ to podwrażliwość (hiporeaktywność), charakteryzująca się zbyt słabą reakcją na bodźce. W tym przypadku mózg potrzebuje znacznie silniejszych doznań, aby w ogóle je zarejestrować. Dzieci z podwrażliwością często poszukują intensywnych wrażeń sensorycznych mogą celowo uderzać o przedmioty, kręcić się w kółko bez zawrotów głowy, czy nie reagować na ból lub zimno. Potrzebują po prostu więcej "wejściowych" informacji, by poczuć się odpowiednio pobudzonymi i świadomymi swojego ciała.

Szacuje się, że objawy zaburzeń sensorycznych o różnym nasileniu mogą dotyczyć nawet 5-15% dzieci w wieku szkolnym w Polsce.

Przewodnik po objawach jak 8 systemów zmysłowych wpływa na codzienne życie

Zrozumienie, jak poszczególne systemy zmysłowe wpływają na nasze codzienne życie, jest kluczowe do identyfikacji zaburzeń sensorycznych. Nie chodzi tylko o pięć podstawowych zmysłów, ale także o te, które odpowiadają za naszą równowagę, świadomość ciała i wewnętrzne sygnały. Przyjrzyjmy się im bliżej.

Zmysł dotyku (dotyk)

Zmysł dotyku, czyli system taktylny, jest jednym z pierwszych, które rozwijają się u człowieka i odgrywa fundamentalną rolę w poznawaniu świata, budowaniu relacji oraz poczuciu bezpieczeństwa. Pomyśl o irytującej metce w koszulce dla osoby z nadwrażliwością dotykową takie odczucia są normą, tylko że znacznie intensywniejszą i wszechobecną.

• Nadwrażliwość dotykowa:
  • Niechęć do przytulania, bliskości fizycznej, unikanie dotyku.
  • Unikanie brudzących zabaw (piasek, farby, plastelina, jedzenie rękami).
  • Problemy z akceptacją metek, szwów w ubraniach, specyficznych tkanin.
  • Silny opór przed obcinaniem paznokci, myciem włosów, czesaniem.
  • Problemy z higieną jamy ustnej (szczotkowanie zębów).
• Podwrażliwość dotykowa:
  • Poszukiwanie intensywnych doznań dotykowych (mocne ściskanie przedmiotów, uderzanie o nie, ocieranie się o powierzchnie).
  • Ignorowanie bólu, skaleczeń, siniaków, a także ekstremalnych temperatur.
  • Częste dotykanie ludzi i przedmiotów, nieadekwatne do sytuacji.
  • Problemy z rozróżnianiem faktur i kształtów przedmiotów bez użycia wzroku.

Zmysł słuchu (słuch)

Zmysł słuchu pozwala nam odbierać i interpretować dźwięki z otoczenia, co jest niezbędne do komunikacji, orientacji w przestrzeni i reagowania na zagrożenia. Kiedy ten system działa nieprawidłowo, świat dźwięków może stać się źródłem ogromnego stresu lub, wręcz przeciwnie, być ignorowany.

• Nadwrażliwość słuchowa:
  • Zatykanie uszu w reakcji na głośne lub niespodziewane dźwięki (np. odkurzacz, suszarka, szczekanie psa, spłuczka).
  • Lęk przed głośnymi, zatłoczonymi miejscami (centra handlowe, imprezy, place zabaw).
  • Trudności w skupieniu uwagi w hałaśliwym otoczeniu, łatwe rozpraszanie się.
  • Reakcje na dźwięki niesłyszalne dla innych.
• Podwrażliwość słuchowa:
  • Potrzeba słuchania głośnej muzyki, telewizora, radia.
  • Mówienie zbyt głośno, nieadekwatnie do sytuacji.
  • Ignorowanie poleceń lub wołania (pozorna "głuchota").
  • Częste wydawanie dźwięków, aby stymulować się słuchowo.

Zmysł wzroku (wzrok)

Zmysł wzroku dostarcza nam ogromnej ilości informacji o otaczającym świecie, pomagając w orientacji, rozpoznawaniu obiektów i interakcjach społecznych. Zaburzenia w tym obszarze mogą sprawić, że świat będzie wydawał się zbyt jasny, chaotyczny lub niedostępny.

• Nadwrażliwość wzrokowa:
  • Mrużenie oczu, unikanie jaskrawych kolorów lub silnego światła (słońce, lampy fluorescencyjne).
  • Poczucie przestymulowania w miejscach z dużą ilością bodźców wizualnych (np. sklepy z zabawkami, zatłoczone ulice).
  • Trudności z utrzymaniem kontaktu wzrokowego.
  • Szybkie męczenie się podczas czytania lub pracy przy komputerze.
• Podwrażliwość wzrokowa:
  • Fascynacja migającymi światłami, intensywnymi kolorami, ruchomymi obrazami.
  • Trudności z odnajdywaniem przedmiotów w złożonym tle.
  • Brak zauważania szczegółów, pomijanie istotnych elementów wizualnych.
  • Wpatrywanie się w światło lub przedmioty, aby się stymulować.

Zmysły smaku i węchu (smak i węch)

Zmysły smaku i węchu są ze sobą ściśle powiązane i odgrywają kluczową rolę nie tylko w przyjemności jedzenia, ale także w bezpieczeństwie (wykrywanie zepsutego jedzenia, dymu). Wiele razy widziałam, jak wybiórczość pokarmowa, która często jest postrzegana jako "kaprys", w rzeczywistości jest głębokim objawem zaburzeń sensorycznych, wynikającym z nadwrażliwości na tekstury, zapachy czy smaki.

• Nadwrażliwość smakowo-węchowa:
  • Bardzo ograniczona dieta (wybiórczość pokarmowa), jedzenie tylko kilku ulubionych potraw, unikanie nowych smaków i konsystencji.
  • Odruch wymiotny na określone konsystencje (np. papki, grudki) lub zapachy.
  • Silne negatywne reakcje na intensywne zapachy (perfumy, jedzenie, środki czystości).
  • Trudności z tolerowaniem niektórych produktów higienicznych (pasta do zębów, mydło).
• Podwrażliwość smakowo-węchowa:
  • Jedzenie niejadalnych rzeczy (pica), wkładanie do ust przedmiotów.
  • Poszukiwanie ekstremalnych smaków (bardzo ostrych, kwaśnych, słonych).
  • Ignorowanie nieprzyjemnych zapachów (np. brudnych pieluch, zepsutego jedzenia).
  • Nadmierne wąchanie przedmiotów i osób.

Układ przedsionkowy (równowaga)

Układ przedsionkowy, często nazywany zmysłem równowagi, jest niezwykle ważny. Odpowiada za nasze poczucie ruchu, grawitacji, położenia głowy w przestrzeni oraz utrzymywanie równowagi. To on informuje nas, czy stoimy prosto, czy się obracamy, czy spadamy. Jego prawidłowe funkcjonowanie jest podstawą do bezpiecznego poruszania się i koordynacji.

• Nadwrażliwość przedsionkowa:
  • Lęk wysokości, niechęć do schodów ruchomych, wind, drabinek.
  • Choroba lokomocyjna, mdłości podczas jazdy samochodem, autobusem.
  • Unikanie placów zabaw (huśtawek, karuzel, zjeżdżalni).
  • Niechęć do zmian pozycji (np. z leżenia do siedzenia), szybkich ruchów, przewrotów.
  • Niepewny chód, lęk przed upadkiem.
• Podwrażliwość przedsionkowa:
  • Potrzeba ciągłego kręcenia się, bujania, skakania, biegania.
  • Poszukiwanie ekstremalnych doznań ruchowych (np. bardzo szybka jazda na rowerze, wspinaczka na wysokie drzewa).
  • Trudności z samoregulacją po intensywnym ruchu (brak zawrotów głowy po kręceniu się).
  • Częste zmiany pozycji, trudności z siedzeniem w miejscu.

Układ proprioceptywny (czucie głębokie)

Propriocepcja, czyli czucie głębokie, to zmysł, który daje nam świadomość własnego ciała, jego części i ich położenia w przestrzeni bez patrzenia. To dzięki niemu wiemy, gdzie są nasze ręce i nogi, jak mocno ściskamy ołówek czy jak daleko musimy sięgnąć. Kiedy ten system nie działa prawidłowo, możemy mieć wrażenie bycia "słoniem w składzie porcelany" niezgrabnym, z trudnościami w kontrolowaniu siły i ruchu.

• Objawy zaburzeń propriocepcji:
  • Ogólna niezgrabność ruchowa, częste potykanie się, wpadanie na meble, upuszczanie przedmiotów.
  • Używanie zbyt dużej lub zbyt małej siły (np. mocne ściskanie ołówka, rwanie kartek, zbyt lekki dotyk, który nie jest wyczuwalny).
  • Problemy z koordynacją ruchową (np. jazda na rowerze, łapanie piłki, zapinanie guzików).
  • Trudności z nauką pisania i rysowania, nieczytelne pismo.
  • Potrzeba mocnego ucisku, ściskania, noszenia obciążonych przedmiotów.
  • Częste żucie gumy, obgryzanie paznokci, wkładanie przedmiotów do ust.

Układ interoceptywny (czucie wewnętrzne)

Interocepcja, czyli czucie wewnętrzne, to zmysł, który pozwala nam odczuwać sygnały z wnętrza naszego ciała. Dzięki niemu wiemy, kiedy jesteśmy głodni, spragnieni, zmęczeni, kiedy boli nas brzuch czy kiedy musimy iść do toalety. To także podstawa do rozumienia i nazywania własnych emocji, ponieważ wiele z nich ma swoje odzwierciedlenie w odczuciach cielesnych.

• Objawy zaburzeń interocepcji:
  • Problemy z treningiem czystości (nierozpoznawanie potrzeby fizjologicznej, moczenie nocne u starszych dzieci).
  • Nierozpoznawanie uczucia głodu lub sytości, co może prowadzić do przejadania się lub niedojadania.
  • Trudności z identyfikacją i nazywaniem emocji wynikających z odczuć cielesnych (np. niepokój jako ból brzucha, złość jako napięcie w klatce piersiowej).
  • Ignorowanie bólu lub dyskomfortu fizycznego.
  • Trudności z regulacją temperatury ciała, nieodpowiednie ubieranie się do pogody.

Objawy zaburzeń sensorycznych w różnym wieku co obserwować?

Objawy zaburzeń sensorycznych mogą zmieniać swoją manifestację w zależności od wieku, a także od indywidualnych strategii radzenia sobie, które dana osoba wypracowała. To, co u niemowlaka jest płaczem, u dorosłego może być chronicznym zmęczeniem i unikaniem kontaktów społecznych. Pamiętajmy, że wczesna identyfikacja jest kluczowa.

U niemowląt

Pierwsze sygnały często są subtelne, ale uważny rodzic może je zauważyć. Moje doświadczenie pokazuje, że już w tym wieku można zaobserwować pewne wzorce:

• Trudności z ssaniem, snem i samoregulacją (np. trudności w uspokojeniu się, nadmierny płacz).
• Nadmierny płacz lub silny opór w reakcji na zmianę pozycji, ubieranie, kąpiel.
• Niechęć do przytulania, noszenia na rękach, unikanie dotyku.
• Problemy z akceptacją nowych pokarmów (konsystencji, zapachów), silne odruchy wymiotne.
• Unikanie brudzących zabaw (piasek, farby), niechęć do dotykania różnych faktur.
• Brak zainteresowania zabawkami lub nadmierne zainteresowanie tylko jednym typem bodźców.

U dzieci w wieku przedszkolnym

W wieku przedszkolnym objawy stają się często bardziej widoczne, wpływając na zabawę i interakcje z rówieśnikami:

• Nadpobudliwość ruchowa lub, przeciwnie, unikanie aktywności fizycznej, niechęć do zabaw na placu zabaw.
• Problemy z koncentracją w hałaśliwym otoczeniu (np. w przedszkolu, podczas grupowych zabaw).
• Wybiórczość pokarmowa, jedzenie tylko kilku ulubionych potraw.
• Niechęć do metek w ubraniach, obcinania paznokci, mycia włosów, zębów.
• Trudności z koordynacją ruchową (np. jazda na rowerze, łapanie piłki, skakanie na jednej nodze).
• Trudności z zasypianiem, niespokojny sen.

U dzieci w wieku szkolnym

Wraz z pójściem do szkoły, zaburzenia sensoryczne mogą znacząco utrudniać naukę i funkcjonowanie w grupie. W Polsce obserwujemy, że objawy o różnym nasileniu mogą dotyczyć nawet 5-15% dzieci w wieku szkolnym:

• Problemy z nauką pisania i rysowania (nieczytelne pismo, nieprawidłowy chwyt ołówka).
• Trudności z koncentracją i utrzymaniem uwagi w klasie, łatwe rozpraszanie się.
• Wybiórczość pokarmowa, która może prowadzić do problemów żywieniowych i społecznych (np. unikanie stołówki).
• Problemy z koordynacją ruchową, niezgrabność, trudności w zajęciach sportowych.
• Wpływ na relacje społeczne (np. unikanie zabaw grupowych, trudności w rozumieniu sygnałów niewerbalnych).
• Nadmierna reakcja na bodźce w szkole (hałas, zapachy, dotyk innych dzieci).

U dorosłych

Zaburzenia sensoryczne nie znikają w dorosłości, choć często są maskowane lub mylone z innymi problemami (np. lękiem, depresją). Moje doświadczenie pokazuje, że dorośli często szukają pomocy, gdy ich trudności zaczynają znacząco wpływać na jakość życia zawodowego i osobistego:

• Stałe uczucie przestymulowania w tłocznych, głośnych miejscach (np. centra handlowe, koncerty, biura typu open space).
• Duża wrażliwość na światło i dźwięki w biurze lub w domu, potrzeba ciszy i spokoju.
• Unikanie określonych tkanin (np. wełny, sztywnych materiałów) i faktur jedzenia.
• Problemy z organizacją przestrzeni i planowaniem ruchu, poczucie bycia "niezgrabnym" lub "niezorganizowanym".
• Trudności w relacjach społecznych z powodu unikania np. dotyku, bliskości, czy przebywania w grupie.
• Chroniczne zmęczenie, wynikające z ciągłego wysiłku w radzeniu sobie z bodźcami.

Przeczytaj również: Twoje ciało wysyła sygnały: objawy zaburzeń równowagi i co dalej?

Podejrzewasz zaburzenia sensoryczne? Jak zrozumieć i działać

Jeśli po przeczytaniu tego przewodnika zauważasz u siebie lub u bliskiej osoby wzorzec zachowań, które znacząco odbiegają od normy i utrudniają codzienne funkcjonowanie, to jest to sygnał, że warto przyjrzeć się temu bliżej. Pamiętaj, że nie chodzi o pojedyncze objawy, ale o ich powtarzalność, intensywność i wpływ na jakość życia. Te "czerwone flagi" powinny skłonić do dalszych działań:

• Długotrwałe i intensywne reakcje na bodźce (nadwrażliwość lub podwrażliwość).
• Trudności w codziennych czynnościach (jedzenie, ubieranie się, higiena, sen).
• Problemy z koordynacją ruchową, niezgrabność, trudności w nauce nowych umiejętności.
• Trudności w regulacji emocji i zachowania, często wynikające z przeciążenia sensorycznego.

W Polsce świadomość na temat zaburzeń integracji sensorycznej rośnie, co przekłada się na coraz lepszą dostępność diagnozy i terapii. Jeśli podejrzewasz zaburzenia sensoryczne, pierwszym krokiem jest konsultacja z pediatrą (w przypadku dzieci) lub lekarzem rodzinnym, który może skierować do odpowiedniego specjalisty. Następnie warto poszukać psychologa lub terapeuty integracji sensorycznej (SI). Proces diagnozy integracji sensorycznej w Polsce zazwyczaj obejmuje:

1. Szczegółowy wywiad z rodzicami/opiekunami (lub z dorosłym pacjentem), dotyczący historii rozwoju i obserwowanych trudności.
2. Obserwację kliniczną, podczas której terapeuta ocenia spontaniczne zachowania i reakcje na bodźce.
3. Zestandaryzowane testy, dostosowane do wieku, które oceniają różne aspekty przetwarzania sensorycznego.
4. Na podstawie zebranych informacji terapeuta stawia diagnozę i, jeśli to konieczne, proponuje indywidualny plan terapii SI.

Pamiętaj, że zrozumienie i wczesna interwencja mogą znacząco poprawić komfort życia i rozwój osób z zaburzeniami sensorycznymi. Nie wahaj się szukać pomocy to inwestycja w lepszą przyszłość.