Zaburzenia psychiczne: Przewodnik po rodzajach i objawach w Polsce

Zrozumienie zaburzeń psychicznych jest absolutnie kluczowe dla zdrowia publicznego i indywidualnego. W mojej praktyce często spotykam się z pytaniami i obawami dotyczącymi tego tematu, dlatego wiem, jak ważne jest dostarczenie rzetelnych i przystępnych informacji. Wiele osób boryka się z problemami natury psychicznej, często nie zdając sobie sprawy z ich charakteru, a co za tym idzie nie szukając odpowiedniej pomocy. Ten artykuł ma za zadanie być kompleksowym przewodnikiem po rodzajach, objawach i klasyfikacji zaburzeń psychicznych występujących w Polsce. Mam nadzieję, że pomoże on w identyfikacji potencjalnych problemów, zrozumieniu ich złożoności i, co najważniejsze, w podjęciu decyzji o poszukiwaniu wsparcia. Pamiętajmy, że zdrowie psychiczne jest tak samo ważne jak fizyczne.

Zaburzenie psychiczne a choroba psychiczna: dlaczego rozróżnienie ma znaczenie w Polsce?

W polskiej terminologii medycznej i prawnej niezwykle istotne jest rozróżnienie między pojęciami "zaburzenie psychiczne" a "choroba psychiczna". Z mojego punktu widzenia, jako specjalistki, widzę, jak często te terminy są mylone, co może prowadzić do nieporozumień i, niestety, do stygmatyzacji. Termin "zaburzenie psychiczne" jest pojęciem szerszym i obecnie preferowanym w międzynarodowych klasyfikacjach medycznych, takich jak ICD. Obejmuje on szerokie spektrum problemów ze zdrowiem psychicznym, od łagodnych po ciężkie, i jest mniej obciążony negatywnymi konotacjami społecznymi.

Z kolei pojęcie "choroba psychiczna" ma węższe, bardziej specyficzne znaczenie. W Polsce często odnosi się ono do stanów psychotycznych, takich jak schizofrenia, które charakteryzują się zaburzeniami w postrzeganiu rzeczywistości. To rozróżnienie jest ważne nie tylko z medycznego, ale także z prawnego punktu widzenia, ponieważ "choroba psychiczna" może wiązać się z określonymi regulacjami prawnymi, na przykład dotyczącymi leczenia bez zgody pacjenta w sytuacjach zagrożenia życia lub zdrowia. Używanie terminu "zaburzenie psychiczne" pozwala na bardziej otwarte i mniej oceniające podejście do osób doświadczających problemów ze zdrowiem psychicznym, co jest kluczowe w procesie zdrowienia.

Jak specjaliści klasyfikują problemy ze zdrowiem psychicznym? Od ICD-10 do nowej ery ICD-11

W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, podstawową klasyfikacją zaburzeń psychicznych jest Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD) opracowywana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Przez wiele lat standardem była klasyfikacja ICD-10, która systematyzowała wiedzę o chorobach i zaburzeniach, ułatwiając diagnozę i komunikację między specjalistami. Jednak medycyna, a zwłaszcza psychiatria, nieustannie się rozwija, dlatego pojawiła się potrzeba aktualizacji.

Obecnie wchodzimy w nową erę z klasyfikacją ICD-11, która oficjalnie obowiązuje od 1 stycznia 2022 roku. W Polsce trwa proces jej pełnego wdrażania, który planowany jest do końca 2026 roku. ICD-11 wprowadza wiele istotnych zmian, które mają na celu lepsze odzwierciedlenie aktualnej wiedzy naukowej i klinicznej. Kluczowe zmiany obejmują:

• Podejście do zaburzeń osobowości: Zamiast kategoryzowania na konkretne typy, ICD-11 proponuje wymiarowe podejście, oceniając nasilenie zaburzenia i specyficzne cechy.
• Spektrum autyzmu: Rezygnuje się z pojęcia Zespołu Aspergera, a wszystkie stany są klasyfikowane w ramach jednego spektrum autyzmu, co ma na celu ujednolicenie diagnozy i wsparcia.
• Zaburzenia związane ze stresem: Wprowadzono nowe kategorie, takie jak złożone zaburzenie stresu pourazowego (C-PTSD), aby lepiej opisać reakcje na przewlekłą lub wielokrotną traumę.
• Zaburzenia neurorozwojowe: Uporządkowano i zaktualizowano kryteria diagnostyczne dla ADHD oraz innych zaburzeń rozwojowych.

Te zmiany mają ogromne znaczenie dla sposobu, w jaki specjaliści rozumieją i diagnozują problemy ze zdrowiem psychicznym, a także dla planowania interwencji terapeutycznych.

Kiedy warto szukać pomocy? Uniwersalne sygnały ostrzegawcze, których nie należy ignorować

Wiele osób zastanawia się, kiedy "zwykły" smutek czy stres przekracza granicę i staje się sygnałem, że warto poszukać profesjonalnej pomocy. Z mojego doświadczenia wiem, że uniwersalne sygnały ostrzegawcze mogą być bardzo zróżnicowane, ale ich długotrwałość, nasilenie lub znaczący wpływ na codzienne funkcjonowanie powinny wzbudzić niepokój. Oto, na co warto zwrócić uwagę:

• Znaczące zmiany nastroju: Długotrwały smutek, apatia, drażliwość, poczucie pustki, niezdolność do odczuwania przyjemności (anhedonia) lub, przeciwnie, utrzymująca się euforia, nadmierna energia i impulsywność, które są nietypowe dla danej osoby.
• Wycofanie społeczne i utrata zainteresowań: Unikanie kontaktów z bliskimi, rezygnacja z hobby i aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność. Osoba może czuć się izolowana lub sama dążyć do izolacji.
• Problemy ze snem lub apetytem: Znaczące i utrzymujące się zmiany w rytmie snu (bezsenność, nadmierna senność) lub w nawykach żywieniowych (utrata apetytu, objadanie się, znaczna zmiana wagi).
• Trudności z koncentracją i logicznym myśleniem: Problemy z utrzymaniem uwagi, zapamiętywaniem, podejmowaniem decyzji, poczucie "zamglenia umysłu" lub spowolnienie procesów myślowych.
• Nasilony lęk, ataki paniki: Częste, intensywne uczucie niepokoju, obawy o przyszłość, poczucie zagrożenia, a także nagłe, obezwładniające ataki paniki z objawami fizycznymi (kołatanie serca, duszności).
• Myśli samobójcze lub samookaleczenia: Jakiekolwiek myśli o śmierci, planowanie samobójstwa, autoagresja czy fantazje na ten temat są absolutnym sygnałem alarmowym i wymagają natychmiastowej interwencji.
• Utrata energii i przewlekłe zmęczenie: Poczucie wyczerpania, brak sił do wykonywania codziennych czynności, które nie ustępuje po odpoczynku.
• Nieuzasadnione objawy fizyczne: Częste bóle głowy, problemy trawienne, bóle mięśni, które nie mają jasnej przyczyny medycznej i mogą być manifestacją stresu lub lęku.

Jeśli zauważasz u siebie lub u bliskiej osoby jeden lub więcej z tych objawów, i utrzymują się one przez dłuższy czas, to sygnał, że warto porozmawiać ze specjalistą. Pamiętaj, że wczesna interwencja często jest kluczem do skutecznego leczenia.

Najczęściej występujące zaburzenia psychiczne w Polsce

Zaburzenia lękowe (nerwice): gdy strach przejmuje kontrolę

Zaburzenia lękowe, często określane potocznie jako nerwice, stanowią drugą najczęściej diagnozowaną grupę zaburzeń psychicznych w Polsce. Szacuje się, że mogą dotyczyć nawet 14% populacji Europejczyków, co pokazuje skalę problemu. W mojej ocenie, ich powszechność wynika często z szybkiego tempa życia, presji społecznej i braku umiejętności radzenia sobie ze stresem. Charakteryzują się one nadmiernym, nieadekwatnym do sytuacji lękiem, który znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Zaburzenie lękowe uogólnione: życie w ciągłym niepokoju

Zaburzenie lękowe uogólnione (GAD) to stan charakteryzujący się przewlekłym, nadmiernym i trudnym do kontrolowania niepokojem, który dotyczy wielu aspektów życia pracy, zdrowia, finansów, relacji. Osoby z GAD często martwią się "na zapas", przewidując najgorsze scenariusze, nawet w sytuacjach, które obiektywnie nie niosą dużego zagrożenia. Towarzyszą temu objawy fizyczne, takie jak napięcie mięśni, bezsenność, drażliwość, trudności z koncentracją i ciągłe poczucie zmęczenia.

Ataki paniki: nagły i obezwładniający lęk

Ataki paniki to nagłe, intensywne epizody silnego lęku lub przerażenia, które osiągają szczyt w ciągu kilku minut. Mogą pojawiać się niespodziewanie lub być wywołane konkretną sytuacją. Charakteryzują się szeregiem przerażających objawów fizycznych, takich jak kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, duszności, zawroty głowy, drżenie, pocenie się, nudności, a nawet poczucie odrealnienia lub obawa przed utratą kontroli czy śmiercią. Osoby doświadczające ataków paniki często obawiają się kolejnego epizodu, co prowadzi do unikania miejsc lub sytuacji, które kojarzą im się z atakiem.

Fobie specyficzne i fobia społeczna: kiedy konkretne sytuacje stają się źródłem cierpienia

Fobie to intensywny, irracjonalny lęk przed konkretnymi obiektami, sytuacjami lub zjawiskami, który prowadzi do ich unikania. Wyróżniamy fobie specyficzne, gdzie lęk dotyczy np. wysokości (akrofobia), zamkniętych przestrzeni (klaustrofobia), pająków (arachnofobia) czy latania samolotem. Lęk jest nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia, ale dla osoby doświadczającej fobii jest on paraliżujący. Z kolei fobia społeczna (inaczej lęk społeczny) to silny i uporczywy lęk przed oceną ze strony innych ludzi oraz przed sytuacjami społecznymi, w których osoba może czuć się zawstydzona lub upokorzona. Może to prowadzić do unikania spotkań towarzyskich, wystąpień publicznych, a nawet jedzenia czy pisania w obecności innych, co znacząco ogranicza życie społeczne i zawodowe.

Zaburzenia nastroju: na huśtawce emocji

Zaburzenia nastroju, zwane również zaburzeniami afektywnymi, stanowią poważny problem zdrowotny, dotykając około 15% społeczeństwa. W mojej pracy widzę, jak bardzo potrafią one wpłynąć na każdy aspekt życia człowieka, od relacji z bliskimi, przez pracę, aż po codzienne funkcjonowanie. Charakteryzują się znacznymi i długotrwałymi wahaniami nastroju, które wykraczają poza typowe reakcje emocjonalne na wydarzenia życiowe.

Depresja: więcej niż tylko smutek

Depresja jest najpowszechniejszym zaburzeniem nastroju i, jak podkreśla WHO, jednym z najczęściej występujących zaburzeń psychicznych na świecie. To coś znacznie więcej niż chwilowy smutek. Depresja to stan długotrwałego obniżenia nastroju, który utrzymuje się przez co najmniej dwa tygodnie i znacząco wpływa na codzienne życie. Kluczowe objawy, na które zwracam uwagę w diagnozie, to: utrata zainteresowań i przyjemności (anhedonia), znaczna zmiana apetytu i snu (bezsenność lub nadmierna senność, utrata lub przyrost wagi), problemy z koncentracją i podejmowaniem decyzji, poczucie beznadziejności i bezwartościowości, a także myśli samobójcze. Osoba cierpiąca na depresję często odczuwa przewlekłe zmęczenie i brak energii, nawet po odpoczynku.

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD): od manii do depresji

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) to złożone zaburzenie nastroju, charakteryzujące się występowaniem na przemian epizodów manii (lub hipomanii) i depresji. W fazie manii (lub łagodniejszej hipomanii) osoba doświadcza podwyższonego nastroju, euforii, zwiększonej energii, zmniejszonej potrzeby snu, gonitwy myśli, impulsywności, a czasem drażliwości i skłonności do ryzykownych zachowań. Po tym okresie następuje faza depresji, z objawami podobnymi do tych opisanych powyżej. Te skrajne wahania nastroju są niezwykle wyczerpujące i dezorganizują życie, wymagając często długotrwałego leczenia i wsparcia.

Schizofrenia i inne zaburzenia psychotyczne: na granicy rzeczywistości

Schizofrenia to poważne zaburzenie psychiczne, które dotyka około 1% populacji. Należy do szerszej grupy zaburzeń psychotycznych, charakteryzujących się utratą kontaktu z rzeczywistością. W mojej praktyce widzę, jak wiele mitów i stygmatyzacji narosło wokół schizofrenii, co utrudnia osobom chorym i ich bliskim poszukiwanie pomocy. Kluczowe jest zrozumienie, że schizofrenia to choroba mózgu, a nie wina czy słabość charakteru.

Czym są objawy pozytywne (wytwórcze) i negatywne (ubytkowe)?

W schizofrenii wyróżniamy dwa główne typy objawów. Objawy pozytywne (wytwórcze) to takie, które pojawiają się dodatkowo w psychice osoby i nie występują u zdrowych ludzi. Należą do nich przede wszystkim urojenia, czyli fałszywe przekonania, których nie można skorygować logicznymi argumentami (np. przekonanie o byciu śledzonym, kontrolowanym, posiadaniu specjalnych mocy), oraz omamy (halucynacje), czyli fałszywe spostrzeżenia zmysłowe (np. słyszenie głosów, widzenie rzeczy, których nie ma, odczuwanie dziwnych zapachów czy smaków).

Z kolei objawy negatywne (ubytkowe) to te, które oznaczają ubytek lub brak normalnych funkcji psychicznych. Zaliczamy do nich spłycenie afektu (zmniejszona ekspresja emocji, monotonna mowa), anhedonię (utrata zdolności do odczuwania przyjemności), alogię (zubożenie mowy), awolicję (brak motywacji i inicjatywy) oraz wycofanie społeczne. Te objawy często są bardziej subtelne, ale mogą prowadzić do znacznego upośledzenia funkcjonowania i są trudniejsze do leczenia niż objawy pozytywne.

Jak zrozumieć świat osoby doświadczającej psychozy?

Zrozumienie świata osoby doświadczającej psychozy jest niezwykle trudne, ponieważ jej percepcja rzeczywistości jest diametralnie różna od naszej. Wyobraźmy sobie, że słyszymy głosy, które inni ignorują, lub jesteśmy przekonani o spisku, podczas gdy wszyscy wokół twierdzą, że to niemożliwe. To właśnie te urojenia i omamy sprawiają, że świat staje się dla nich chaotyczny, przerażający i niezrozumiały. Jako specjaliści, staramy się podchodzić do tych doświadczeń z empatią, pamiętając, że dla osoby chorej są one absolutnie realne. Kluczowe jest zapewnienie wsparcia, bezpieczeństwa i profesjonalnej pomocy, aby pomóc im odzyskać kontakt z rzeczywistością i poprawić jakość życia.

Zaburzenia związane z używaniem substancji: cichy problem milionów Polaków

Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych stanowią w Polsce cichy, ale niezwykle poważny problem zdrowotny i społeczny. Z mojego doświadczenia wynika, że często są one bagatelizowane lub ukrywane, co utrudnia wczesną interwencję. Skala tego problemu jest ogromna, zwłaszcza w kontekście alkoholu, który jest najbardziej rozpowszechnioną substancją psychoaktywną w naszym kraju.

Uzależnienie od alkoholu: statystyki i mechanizmy

Statystyki dotyczące nadużywania i uzależnienia od alkoholu w Polsce są alarmujące. Szacuje się, że ponad 2,5 miliona Polaków nadużywa alkoholu, a od 700 do 900 tysięcy jest od niego uzależnionych. Uzależnienie od alkoholu to choroba, która rozwija się stopniowo. Mechanizmy uzależnienia są złożone i obejmują zarówno czynniki biologiczne (zmiany w układzie nagrody w mózgu), psychologiczne (radzenie sobie ze stresem, ucieczka od problemów) jak i społeczne. Alkohol, początkowo dający ulgę i przyjemność, z czasem staje się źródłem cierpienia, prowadząc do poważnych konsekwencji zdrowotnych (fizycznych i psychicznych), społecznych i zawodowych. Wpływa na psychikę, nasilając lęk, depresję, a w skrajnych przypadkach prowadząc do psychoz alkoholowych.

Inne substancje psychoaktywne i ich wpływ na psychikę

Oprócz alkoholu, wiele innych substancji psychoaktywnych, takich jak narkotyki (np. marihuana, amfetamina, kokaina, opioidy) czy leki (np. benzodiazepiny), również wywiera destrukcyjny wpływ na zdrowie psychiczne. Mogą one prowadzić do szerokiego spektrum problemów, od zaburzeń lękowych i depresyjnych, przez psychozy polekowe, aż po trwałe uszkodzenia mózgu i poważne zaburzenia osobowości. Każda substancja ma swój specyficzny profil działania, ale wspólnym mianownikiem jest ryzyko uzależnienia i negatywnych konsekwencji dla psychiki i ogólnego funkcjonowania.

Głębsze spojrzenie na inne ważne zaburzenia psychiczne

Zaburzenia osobowości: gdy utrwalone wzorce utrudniają życie

Zaburzenia osobowości to grupa złożonych problemów psychicznych, które definiuje się jako utrwalone, sztywne i nieprzystosowawcze wzorce zachowań, myślenia i odczuwania. Wzorce te znacząco odbiegają od norm kulturowych i oczekiwań społecznych, prowadząc do znacznego cierpienia osoby lub problemów w jej funkcjonowaniu społecznym, zawodowym czy w relacjach interpersonalnych. Z mojego doświadczenia wynika, że są one szczególnie trudne do zdiagnozowania, ponieważ często są postrzegane jako "cechy charakteru" danej osoby, a nie jako zaburzenie wymagające leczenia. Ich początek zazwyczaj przypada na okres dzieciństwa lub adolescencji i utrzymują się przez całe życie, jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie interwencje terapeutyczne.

Osobowość borderline (chwiejna emocjonalnie): niestabilność relacji i obrazu siebie

Osobowość borderline, nazywana również osobowością chwiejną emocjonalnie, to jedno z najbardziej znanych i jednocześnie najtrudniejszych do zrozumienia zaburzeń osobowości. Jej kluczowe cechy to niestabilność emocjonalna (gwałtowne i intensywne wahania nastroju), impulsywność (skłonność do podejmowania ryzykownych działań bez zastanowienia), problemy z tożsamością (niepewny obraz siebie, poczucie pustki) oraz burzliwe i niestabilne relacje interpersonalne. Osoby z borderline często doświadczają intensywnego lęku przed porzuceniem, co prowadzi do desperackich prób jego uniknięcia, a także do autoagresji i myśli samobójczych jako sposobu radzenia sobie z silnymi emocjami.

Osobowość narcystyczna i unikająca: dwa skrajne oblicza problemów z samooceną

Wśród zaburzeń osobowości warto wspomnieć o dwóch, które, choć skrajnie różne, łączy problem z samooceną. Osobowość narcystyczna charakteryzuje się przesadnym poczuciem własnej ważności, potrzebą podziwu, fantazjami o nieograniczonym sukcesie, władzy czy urodzie, a także rażącym brakiem empatii. Osoby z tym zaburzeniem często wykorzystują innych do własnych celów i reagują złością lub poniżaniem na krytykę. Z drugiej strony mamy osobowość unikającą, której cechą jest silny lęk przed odrzuceniem, krytyką i upokorzeniem. Prowadzi to do unikania interakcji społecznych, nawet jeśli osoba pragnie bliskości. Osoby te czują się niekompetentne i nieatrakcyjne, co sprawia, że wycofują się z życia społecznego, aby uniknąć potencjalnego bólu.

Zaburzenia odżywiania: skomplikowana relacja z jedzeniem i własnym ciałem

Zaburzenia odżywiania to niezwykle złożone problemy, które wykraczają daleko poza samą relację z jedzeniem. Są to poważne schorzenia psychiczne, które mają dramatyczny wpływ zarówno na fizyczne, jak i psychiczne zdrowie osoby. W mojej pracy z pacjentami widzę, jak głęboko zakorzenione są te problemy, często związane z niską samooceną, perfekcjonizmem, potrzebą kontroli i trudnościami w radzeniu sobie z emocjami. Ich leczenie wymaga holistycznego podejścia i często długotrwałej terapii.

Anoreksja, bulimia i zespół kompulsywnego objadania się: czym się różnią?

• Anoreksja (jadłowstręt psychiczny): Charakteryzuje się restrykcyjnym jedzeniem, prowadzącym do niebezpiecznie niskiej masy ciała. Osoba cierpiąca na anoreksję ma intensywny lęk przed przytyciem, nawet będąc niedożywioną, i często zniekształcony obraz własnego ciała, postrzegając się jako otyłą.
• Bulimia (żarłoczność psychiczna): Polega na nawracających epizodach objadania się, podczas których osoba spożywa dużą ilość jedzenia w krótkim czasie, czując utratę kontroli. Po napadzie objadania się następują zachowania kompensacyjne, takie jak wymioty, nadużywanie środków przeczyszczających, intensywne ćwiczenia fizyczne lub głodówki, mające na celu zapobieżenie przytyciu.
• Zespół kompulsywnego objadania się (BED): Podobnie jak w bulimii, charakteryzuje się nawracającymi epizodami objadania się, podczas których osoba odczuwa utratę kontroli. Kluczową różnicą jest brak regularnych zachowań kompensacyjnych po napadzie objadania się, co często prowadzi do nadwagi lub otyłości.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD): w pułapce natrętnych myśli i rytuałów

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD), znane również jako nerwica natręctw, to stan, w którym osoba jest uwięziona w cyklu natrętnych myśli i przymusowych czynności. Obsesje to nawracające, niechciane i intruzywne myśli, obrazy lub impulsy, które wywołują silny lęk, niepokój lub obrzydzenie (np. obawa przed zanieczyszczeniem, wątpliwości, natrętne myśli o krzywdzeniu kogoś). Z kolei kompulsje to powtarzające się, przymusowe czynności fizyczne (np. mycie rąk, sprawdzanie zamków) lub mentalne (np. liczenie, powtarzanie słów), które osoba wykonuje w odpowiedzi na obsesje, aby zredukować lęk lub zapobiec wyimaginowanemu zagrożeniu. Niestety, te rytuały przynoszą jedynie chwilową ulgę, a z czasem stają się coraz bardziej czasochłonne i dezorganizujące życie.

Zaburzenia neurorozwojowe: spektrum autyzmu i ADHD u dzieci i dorosłych

Zaburzenia neurorozwojowe to grupa schorzeń, które pojawiają się w okresie rozwojowym, zazwyczaj w dzieciństwie, i charakteryzują się deficytami w rozwoju funkcji osobistych, społecznych, akademickich lub zawodowych. W mojej praktyce często spotykam się z diagnozami spektrum autyzmu, które w ICD-11 zastąpiło wcześniejsze, bardziej kategoryczne podziały, rezygnując z pojęcia Zespołu Aspergera. Spektrum autyzmu obejmuje różnorodne wyzwania w komunikacji społecznej i interakcjach, a także obecność ograniczonych, powtarzalnych wzorców zachowań, zainteresowań lub aktywności. Innym powszechnym zaburzeniem jest ADHD (Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi), które charakteryzuje się trudnościami z utrzymaniem uwagi, nadmierną impulsywnością i często nadruchliwością. Ważne jest, aby pamiętać, że zarówno spektrum autyzmu, jak i ADHD mogą dotyczyć nie tylko dzieci, ale również dorosłych, wpływając na ich funkcjonowanie w pracy, relacjach i życiu codziennym.

Zaburzenia związane ze stresem i traumą: zespół stresu pourazowego (PTSD)

Zaburzenia związane ze stresem i traumą to grupa problemów psychicznych, które rozwijają się w odpowiedzi na doświadczenie lub bycie świadkiem traumatycznego wydarzenia. Najbardziej znanym z nich jest Zespół Stresu Pourazowego (PTSD). PTSD charakteryzuje się szeregiem objawów, takich jak nawracające, intruzywne wspomnienia traumy (flashbacki, koszmary senne), unikanie bodźców związanych z traumą (miejsc, ludzi, rozmów), negatywne zmiany w myśleniu i nastroju (np. poczucie winy, trudności z odczuwaniem pozytywnych emocji) oraz nadmierne pobudzenie (drażliwość, trudności ze snem, nadmierna czujność). ICD-11 wprowadza zmiany w podejściu do tej grupy zaburzeń, m.in. poprzez dodanie złożonego zaburzenia stresu pourazowego (C-PTSD), które lepiej opisuje konsekwencje przewlekłej lub wielokrotnej traumy. Zrozumienie tych zaburzeń jest kluczowe, aby zapewnić odpowiednie wsparcie osobom, które doświadczyły traumy.

Droga do równowagi: Diagnoza i leczenie w Polsce

Psychiatra, psycholog, psychoterapeuta: do kogo się zwrócić po pomoc?

Kiedy pojawiają się problemy ze zdrowiem psychicznym, wiele osób zastanawia się, do kogo w pierwszej kolejności się zwrócić. W Polsce mamy trzech kluczowych specjalistów, a ich role i kompetencje są różne:

• Psychiatra: Jest lekarzem medycyny, który ukończył specjalizację z psychiatrii. Jako jedyny ma uprawnienia do diagnozowania zaburzeń psychicznych, przepisywania leków (farmakoterapii) oraz wystawiania skierowań na inne formy leczenia czy zwolnień lekarskich. Do psychiatry nie jest wymagane skierowanie na wizytę, zarówno w ramach NFZ, jak i prywatnie. To pierwszy krok, jeśli podejrzewasz u siebie poważniejsze zaburzenia, potrzebujesz leków lub formalnej diagnozy.
• Psycholog: Ukończył studia magisterskie z psychologii. Posiada wiedzę na temat funkcjonowania ludzkiej psychiki, prowadzi diagnozę psychologiczną (np. testy osobowości, inteligencji), udziela wsparcia psychologicznego, poradnictwa i interwencji kryzysowej. Psycholog nie przepisuje leków. Może być pierwszym punktem kontaktu, jeśli potrzebujesz wsparcia, chcesz lepiej zrozumieć swoje emocje lub szukasz pomocy w radzeniu sobie z codziennymi trudnościami.
• Psychoterapeuta: To osoba, która po ukończeniu studiów (najczęściej psychologicznych lub medycznych) odbyła dodatkowe, kilkuletnie szkolenie w wybranym nurcie psychoterapii i pracuje pod stałą superwizją. Psychoterapeuta prowadzi psychoterapię, czyli proces leczenia poprzez rozmowę i specyficzne techniki terapeutyczne. Nie przepisuje leków. Do psychoterapeuty często kieruje psychiatra lub psycholog, ale można również zgłosić się samodzielnie, jeśli czujesz potrzebę głębszej pracy nad sobą, swoimi problemami czy relacjami.

Poszukiwanie pomocy to pierwszy i najważniejszy krok na drodze do zdrowia. Ważne, by wiedzieć, do kogo skierować swoje kroki.

Na czym polega psychoterapia i jakie są jej główne nurty?

Psychoterapia to uznana i skuteczna metoda leczenia zaburzeń psychicznych, która polega na systematycznym kontakcie terapeutycznym z wykwalifikowanym psychoterapeutą. Jej celem jest pomoc w zrozumieniu źródeł problemów, zmianie nieadaptacyjnych wzorców myślenia i zachowania, a także w rozwijaniu zdrowszych strategii radzenia sobie z trudnościami. W mojej ocenie, psychoterapia jest fundamentem w procesie zdrowienia wielu osób. Istnieje wiele nurtów psychoterapii, z których każdy ma swoje specyficzne założenia i techniki. Do głównych należą:

• Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT): Skupia się na zmianie destrukcyjnych wzorców myślenia i zachowania, które przyczyniają się do problemów.
• Psychoterapia psychodynamiczna: Koncentruje się na nieświadomych konfliktach i wczesnych doświadczeniach, które wpływają na obecne funkcjonowanie.
• Psychoterapia systemowa: Patrzy na problemy jednostki w kontekście całego systemu (np. rodziny), w którym funkcjonuje.
• Psychoterapia humanistyczna/Gestalt: Kładzie nacisk na rozwój osobisty, samoświadomość i odpowiedzialność za własne wybory.

Farmakoterapia w psychiatrii: kiedy leki są niezbędne?

Farmakoterapia, czyli leczenie farmakologiczne, odgrywa niezwykle ważną rolę w psychiatrii. Leki psychotropowe, takie jak antydepresanty, leki przeciwlękowe czy stabilizatory nastroju, są często niezbędne, aby złagodzić objawy zaburzeń psychicznych i umożliwić pacjentowi normalne funkcjonowanie. W mojej praktyce często podkreślam, że farmakoterapia jest najskuteczniejsza, gdy jest stosowana w połączeniu z psychoterapią. Leki mogą pomóc w opanowaniu ostrych objawów (np. silnego lęku, psychozy, głębokiej depresji), co z kolei pozwala pacjentowi na efektywniejsze uczestnictwo w terapii. Leki są szczególnie niezbędne w ciężkich stanach depresyjnych, psychozach (np. schizofrenii) oraz w chorobie afektywnej dwubiegunowej, gdzie stabilizacja nastroju jest kluczowa dla zapobiegania nawrotom.

Przeczytaj również: Depresja a zaburzenia depresyjne: Czy to to samo?

Rola wsparcia bliskich i psychoedukacji w procesie zdrowienia

W procesie zdrowienia z zaburzeń psychicznych nieocenioną rolę odgrywa wsparcie ze strony rodziny i bliskich. Z mojego doświadczenia wiem, że zrozumienie, akceptacja i cierpliwość otoczenia mogą znacząco przyspieszyć powrót do równowagi. Bliscy mogą pomóc w monitorowaniu objawów, zachęcać do przestrzegania zaleceń terapeutycznych i po prostu być obecni. Równie ważna jest psychoedukacja, czyli edukacja na temat zaburzenia. Wiedza o tym, czym jest choroba, jakie są jej objawy, przyczyny i metody leczenia, pomaga zarówno osobie chorej, jak i jej rodzinie. Zmniejsza poczucie winy, lęku i bezradności, a także skutecznie zmniejsza stygmatyzację, która niestety wciąż towarzyszy problemom ze zdrowiem psychicznym. Dzięki psychoedukacji bliscy uczą się, jak efektywnie wspierać, a osoba chora jak lepiej radzić sobie z chorobą i żyć pełnią życia.